📜 Ιστορία της Σάμου

📜 Ονόματα της Σάμου στην Αρχαιότητα

Στις αρχαίες πηγές η Σάμος εμφανίζεται με πολλά ονόματα: Υδρήλη, λόγω των πηγών της, Μελάμφυλλος, Μελάνθεμος, Φυλλίς και Ανθεμίς, για την πλούσια και ξεχωριστή χλωρίδα της, που τη χαρακτηρίζει μέχρι σήμερα· και Δόρυσσα, Δρυούσα και Κυπαρισσία, για τα δέντρα της, που αποτέλεσαν την πρώτη ύλη για την ανάπτυξη της ναυπηγικής τέχνης.

Πιθανότατα, τα περισσότερα από αυτά τα ονόματα να ήταν απλώς επίθετα, αφού, παράλληλα, το όνομα Σάμος εμφανίζεται σταθερά στις αρχαίες πηγές και μάλλον προέρχεται από μια αρχαία ρίζα (sama), που σημαίνει τόπο με ψηλά βουνά. Στις πηγές συναντάται και μία μεταγενέστερη παρετυμολογική αιτιολογική παράδοση, που ερμηνεύει το όνομα από τον Σάμο, γιο του Αγκαίου, του πρώτου μυθικού οικιστή του νησιού.

🏺 Προϊστορικά Χρόνια

Κατά την ιστορική παράδοση, το νησί κατοίκησαν διαδοχικά Φοίνικες, Πελασγοί, Κάρες και Λέλεγες. Σύμφωνα με τη μυθολογία, το νησί κατοίκησε πρώτος ο Αγκαίος από την Αρκαδία, ο οποίος είχε μάλιστα πάρει μέρος και στην Αργοναυτική εκστρατεία. Ο μύθος αυτός πιθανότατα υποδηλώνει τη μετακίνηση πληθυσμών από την κυρίως Ελλάδα προς τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου — άρα και προς τη Σάμο — στα τέλη της δεύτερης χιλιετίας π.Χ.

Σύμφωνα με την παράδοση αυτή, οι πρώτοι άποικοι του νησιού ήταν Ίωνες από την περιοχή της Επιδαύρου, με επικεφαλής τον Τεμβρίωνα και, κατόπιν, τον Προκλή, φέρνοντας μαζί τους και τη λατρεία της θεάς Ήρας.

Από τα ανασκαφικά δεδομένα είναι γνωστό ότι στο χώρο του Ηραίου, στη νοτιοανατολική πλευρά του νησιού, υπάρχουν εγκαταστάσεις και αλλεπάλληλες φάσεις κατοίκησης ήδη από την Πρωτοελλαδική περίοδο, στα μέσα της τρίτης χιλιετίας π.Χ., ως και τα τελευταία Υστεροελλαδικά χρόνια.

Παρά το ότι η προϊστορική Σάμος δεν έχει ακόμη επαρκώς μελετηθεί, η ανθρώπινη παρουσία στο νησί μπορεί να τοποθετηθεί ήδη κατά τη Νεολιθική περίοδο, ενώ περιορισμένη άνθηση φαίνεται να υπάρχει κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Έτσι, η λατρεία της Ήρας διαδέχεται εκείνη της προϊστορικής Μητέρας Θεάς, που υπήρχε ήδη από τα μέσα της δεύτερης προχριστιανικής χιλιετίας.

🏛️ Η Σάμος στην Αρχαιότητα

Η Σάμος έγινε ένα από τα 12 μέλη του Κοινού των Ιώνων, της λεγόμενης Ιωνικής Δωδεκάπολης. Γύρω στο 650 π.Χ., ήταν ήδη ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά κέντρα του Αιγαίου – κάτι που διευκολυνόταν και από τη στρατηγική της θέση.

Το νησί ήταν γνωστό από την αρχαιότητα για τα εκλεκτά κρασιά του, αλλά και για τα κεραμικά του, τα οποία εξήγαγε. Ταυτόχρονα, εισήγαγε υφάσματα από το εσωτερικό της Μικράς Ασίας και γενικά αναπτύχθηκε σε έντονο διαμετακομιστικό κόμβο.

Οι Σάμιοι άνοιξαν εμπορικές οδούς με την Αίγυπτο, την Κυρήνη, την Κόρινθο, ακόμη και με τη Μαύρη Θάλασσα. Η επέκταση του εμπορίου τους έφερε σε αντιπαράθεση με τη Μίλητο, την κύρια εμπορική αντίπαλο της εποχής.

Χάρη στη συμμαχία με την Αίγυπτο αλλά και στον ισχυρό ναυτικό στόλο τους, οι Σάμιοι αντιστάθηκαν για πολύ καιρό στον περσικό επεκτατισμό. Σύμφωνα με μια εκδοχή, ήταν οι πρώτοι Έλληνες που έφτασαν στα στενά του Γιβραλτάρ.

Το 535 π.Χ., η ολιγαρχία καταλύθηκε από τον Πολυκράτη, ο οποίος επέβαλε τυραννίδα μαζί με τα αδέλφια του — ένα από τα οποία δολοφόνησε και το άλλο εξόρισε.

Εντούτοις, επί Πολυκράτη η Σάμος γνώρισε μεγάλη ακμή. Ο στόλος της παρέμεινε ενεργός, λειτουργώντας και με πειρατικά χαρακτηριστικά, τα οποία εκείνη την εποχή θεωρούνταν πολεμικές επιχειρήσεις και όχι κοινή ληστεία.

⚔️ Η Περσική Κατοχή και οι Επαναστάσεις

Όταν ο Πολυκράτης εκτελέστηκε από έναν σατράπη των Περσών, ο οποίος τον παρέσυρε σε παγίδα, το νησί κατακτήθηκε από την Περσία και ο πολιτισμός του σχεδόν αφανίστηκε. Για τον λόγο αυτό, η Σάμος συμμετείχε στην Ιωνική Επανάσταση το 499 π.Χ.

Εντούτοις, ο ανταγωνισμός των Σαμίων με τους Μιλησίους τους οδήγησε σε σχεδόν προδοτική συμπεριφορά κατά τη ναυμαχία της Λάδης το 494 π.Χ., μια από τις πιο κρίσιμες μάχες της επανάστασης.

Ωστόσο, το 479 π.Χ., οι Σάμιοι ανέκτησαν τον πρωταγωνιστικό τους ρόλο και ηγήθηκαν της επανάστασης εναντίον της Περσίας, αποδεικνύοντας την επιμονή τους στην ελευθερία και την ανεξαρτησία.

⚖️ Η Σάμος στον Πελοποννησιακό Πόλεμο

Στη μεγάλη διαμάχη ανάμεσα στην Πελοποννησιακή Συμμαχία και την Αθηναϊκή Συμμαχία, οι Σάμιοι τάχθηκαν με την Αθήνα. Όταν όμως οι Αθηναίοι υποστήριξαν τη Μίλητο σε μια τοπική διένεξη, οι Σάμιοι αποχώρησαν από τη συμμαχία.

Τελικά, αναγκάστηκαν να επανενταχθούν με τη βία, χωρίς όμως να τιμωρηθούν αυστηρά, σε αντίθεση με άλλες πόλεις και νησιά που αποστάτησαν εκείνη την περίοδο. Η Σάμος διατήρησε μια ιδιαίτερη σχέση ισοτιμίας με την Αθήνα· τόσο, ώστε όταν οι Πεισιστρατίδες καταδίωκαν τους δημοκρατικούς της Αθήνας, εκείνοι μετέφεραν την έδρα του δημοκρατικού κόμματος στη Σάμο.

Το νησί σταδιακά έγινε δημοκρατικό και το ίδιο. Ωστόσο, μετά την ήττα της Αθήνας στο τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου, ο Σπαρτιάτης ναύαρχος και ηγέτης επέβαλε την ολιγαρχία στο νησί.

Με τη Συνθήκη της Ανταλκίδειας, η Σάμος ξαναπέρασε σε περσική κυριαρχία, έως ότου οι Αθηναίοι την ανακατέλαβαν το 366 π.Χ.

Το νόμισμα της αρχαίας Σάμου

Τα κέρματα της αρχαίας Σάμου είχαν ως χαρακτηριστικό την κεφαλή του λιονταριού.

• Ένα αργυρό τετράδραχμο της εποχής του 5ου - 4ου αι.🪙 Αρχαία Νομίσματα της Σάμου

• Ένα ασημένιο νόμισμα των αρχών του 5ου αιώνα π.Χ. απεικονίζει κεφάλι λιονταριού, ενώ στην πίσω όψη φέρει την επιγραφή "ΣΑ" και απεικονίζει μέρος ενός ταύρου που κολυμπάει στο νερό. Κάτω από τον ταύρο διακρίνεται κλαδί ελιάς με δύο καρπούς, πιθανότατα σύμβολο ειρήνης ή ευφορίας.

• Το νόμισμα έχει διάμετρο 24 χιλιοστά και ζυγίζει 13,05 γραμμάρια.

• Ένα άλλο εντυπωσιακό δείγμα είναι ένα αργυρό τριημίδραχμο της εποχής του 2ου αιώνα π.Χ., το οποίο φυλάσσεται στο Βρετανικό Μουσείο. Στην εμπροσθότυπο απεικονίζει κεφάλι λιονταριού, ενώ στην πίσω όψη υπάρχει η επιγραφή "ΣΑΜΙΩΝ" και η μορφή ενός ταύρου που κολυμπάει στο νερό.

• Κάτω από τον ταύρο, απεικονίζεται ένα αγγείο – πιθανότατα υδρία, που ενδεχομένως σχετίζεται με τις τελετουργικές ή πρακτικές πτυχές της εποχής.

• Το συγκεκριμένο νόμισμα έχει διάμετρο 20,5 χιλιοστά και βάρος 4,22 γραμμάρια.

🏛️ Ελληνιστικοί και Ρωμαϊκοί Χρόνοι

Στο διάστημα 275–270 π.Χ., η Σάμος αποτέλεσε ναυτική βάση του αιγυπτιακού στόλου του Πτολεμαίου, ενισχύοντας τον στρατηγικό της ρόλο στο Αιγαίο. Στη συνέχεια, το νησί περιήλθε στην εξουσία των Σελευκιδών, ακολουθώντας την πολιτική μεταβλητότητα της εποχής.

Το 189 π.Χ., οι Ρωμαίοι παραχώρησαν τη Σάμο στο φιλικό προς αυτούς Βασίλειο της Περγάμου, εντάσσοντάς την έτσι σε ένα νέο γεωπολιτικό πλαίσιο.

Στα τέλη των Μιθριδατικών Πολέμων, το νησί αντιμετώπισε επιδρομές πειρατών, φαινόμενο αρκετά συνηθισμένο σε όλο το Αιγαίο εκείνη την περίοδο.

Παρά τις δυσκολίες, η Σάμος παρέμεινε ανθηρή και ακμάζουσα πόλη κατά τη Ρωμαϊκή εποχή, διατηρώντας τον πολιτιστικό και εμπορικό της χαρακτήρα.

⛪ Μεσαιωνική και Νεότερη Περίοδος

🏰 Βυζαντινή Εποχή

Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία μεταλλάσσει δραστικά το νησί, φέρνοντας στο προσκήνιο ένα έντονο χριστιανικό στοιχείο, η κληρονομιά του οποίου είναι εμφανής μέχρι σήμερα.

Από τον 4ο αιώνα μ.Χ. αναφέρονται ήδη επίσκοποι στη Σάμο, ενώ κατά τον 7ο αιώνα, το νησί οργανώνεται σε Θέμα — τη χαρακτηριστική στρατιωτικοδιοικητική διαίρεση του Βυζαντίου — με την ονομασία "Θέμα Σάμου".

Μεγάλη άνθηση γνωρίζει την περίοδο αυτή ο μοναχισμός, ιδιαίτερα στην ορεινή και απομονωμένη περιοχή του Κέρκη, που γίνεται σημαντικό θρησκευτικό και πνευματικό κέντρο.

Από τον 13ο αιώνα, το νησί περνά σταδιακά κάτω από τον έλεγχο των Γενοβέζων, σηματοδοτώντας την αρχή νέων περιπετειών και εξωτερικών επιρροών.

🕌 Τουρκοκρατία

Μετά την πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η Σάμος έχασε τον πληθυσμό της και για μία μεγάλη περίοδο παρέμεινε σχετικά έρημη. Λίγες ορεινές οικίσεις επιβίωσαν στις περιοχές του Κέρκη και της Αμπέλου.

Κατά τη διάρκεια αυτής της εποχής «ερήμωσης», λειτουργούσαν ναυπηγεία του οθωμανικού στόλου στη Σάμο. Το νησί ξανακατοικήθηκε από τον 16ο αιώνα, στο πλαίσιο ενός οθωμανικού προγράμματος εποικισμού που έφερε νέους κατοίκους από γειτονικά νησιά και από τη Μικρά Ασία.

Συγκεκριμένα, με την άδεια του Σουλτάνου Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς, μετά το 1550, αποφασίζεται ο εποικισμός της Σάμου. Με πρωτοβουλία του ναυάρχου Κιλίτζ Αλή και με τη βοήθεια του Πάτμιου Νικολάου Σαρακίνη, ξεκινά μια νέα περίοδος ανασύστασης.

🧿 Εποικισμός με προνόμια

Η παροχή φορολογικών και θρησκευτικών προνομίων, σε συνδυασμό με την απαγόρευση εγκατάστασης μουσουλμάνων, δημιούργησε ένα ελκυστικό περιβάλλον για την επιστροφή Σαμίων που είχαν εγκαταλείψει το νησί, καθώς και άλλων Ελλήνων από περιοχές όπως η Εύβοια, το Πήλιο και η Ήπειρος.

🏘️ Δημιουργία νέων οικισμών

Κατά την περίοδο αυτή δημιουργήθηκαν σταδιακά οι περισσότεροι από τους σημερινούς οικισμούς της Σάμου. Στον 18ο αιώνα, το νησί διέθετε εκτεταμένο δίκτυο χωριών που κάλυπτε σχεδόν όλη την έκτασή του.

Πρωτεύουσα ήταν η Χώρα, ενώ το κυριότερο λιμάνι ήταν το Τηγάνι (σημερινό Πυθαγόρειο). Σταδιακά αναπτύχθηκαν το Βαθύ και το Καρλόβασι, που τον επόμενο αιώνα επρόκειτο να μετατραπούν σε αστικά κέντρα.

🚩 Κοινωνικές Ζυμώσεις και Καρμανιόλοι

Προς το τέλος της Τουρκοκρατίας και λίγο πριν την Έναρξη της Επανάστασης του 1821, στη Σάμο διαδραματίστηκε ένα σημαντικό ιστορικό γεγονός:
το Κοινωνικό Κίνημα των Καρμανιόλων, που ανέδειξε τη λαϊκή δυσαρέσκεια και την επαναστατική διάθεση των κατοίκων του νησιού.

🧨 Το Κίνημα των Καρμανιόλων

Καρμανιόλοι ονομάζονταν τα μέλη ενός λαϊκού επαναστατικού κινήματος που εκδηλώθηκε στη Σάμο λίγο πριν και κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821.

Οι Καρμανιόλοι ήλθαν σε αντιπαράθεση με τους «Καλικαντζάρους», δηλαδή τους προεστούς της Σάμου, οι οποίοι είχαν συμμαχήσει με την τουρκική εξουσία.

Λόγω της απουσίας Τούρκων γαιοκτημόνων και γενικά λόγω της ασθενούς παρουσίας Τούρκων στη Σάμο, η Σαμιακή Επανάσταση απέκτησε έναν ιδιαίτερο ελληνικό κοινωνικό και ταυτόχρονα εθνικό χαρακτήρα.

Κατά μία εκτίμηση, η Επανάσταση της Σάμου συνιστά ένα επιτυχημένο υπόδειγμα επαναστατικής διαδικασίας και ολοκληρωμένης έκφρασης του ελληνικού Διαφωτισμού, όπου τα δάνεια από τη Γαλλική Επανάσταση εντάσσονται οργανικά στον ιδεολογικό καμβά του ελληνικού κόσμου.

🎭 Η προέλευση του ονόματος

Το όνομα «Καρμανιόλοι» ήταν ήδη σε χρήση στα Επτάνησα, και μάλλον το έφεραν στη Σάμο Επτανήσιοι έμποροι και ναυτικοί, οι οποίοι προς το τέλος του 18ου αιώνα σχηματίζουν αξιόλογη παροικία στο νησί.

Σύμφωνα με τις πηγές, αυτό που έδωσε το όνομα «Καρμανιόλοι» στη ριζοσπαστική αυτή ομάδα, ήταν «ο χορός της καρμανιόλας», τον οποίο χόρευαν και οι εξεγερμένοι Γάλλοι κατά τη λεγόμενη περίοδο της “τρομοκρατίας”.

Κάποιοι Σαμιώτες ναυτικοί, συνεπαρμένοι από την ιδέα της επανάστασης, τον δίδαξαν στη φτωχολογιά του νησιού και από τότε έγινε σύμβολο της ρήξης των περισσότερων κατοίκων του νησιού με τους παραδοσιακούς δημογέροντες.

🏛️ Πολιτική δράση και αντίδραση

Οι Καρμανιόλοι διεκδίκησαν την τοπική κοινοτική ηγεσία, την πήραν το 1805 και την κράτησαν μέχρι το 1812.

Οι παλαιοί πρόκριτοι, που ονομάζονταν σκωπτικά «Καλικάντζαροι», αντέδρασαν λυσσαλέα για να πετύχουν την εμπλοκή του Οθωμανικού παράγοντα.

Οι Οθωμανοί αξιωματούχοι, αν και αρχικά κινήθηκαν εναντίον του κινήματος, αποτραβήχτηκαν γρήγορα. Κατανόησαν μάλλον ότι σκοπός του κινήματος δεν ήταν η ανατροπή της επικυριαρχίας τους, αλλά η αλλαγή των εσωτερικών συσχετισμών του “κοινού”.

⚖️ Το τίμημα

Το τίμημα που καταβλήθηκε από τους Καρμανιόλους ήταν η φυλάκιση και εξορία του ηγέτη τους, Λυκούργου Λογοθέτη, με χαλκευμένες κατηγορίες, και η κατατρομοκράτηση του πληθυσμού από τουρκικά στίφη, πριν ακόμα αποφασίσει ο Οθωμανικός παράγοντας να απεμπλακεί από την εσωτερική διένεξη.

🇬🇷 Η Ελληνική Επανάσταση στη Σάμο

Η Σάμος κήρυξε την Επανάσταση το βράδυ της 17ης προς 18η Απριλίου 1821 (Κυριακή του Θωμά), με επικεφαλής τον οπλαρχηγό Κωνσταντή Λαχανά.

Ο Λαχανάς, συνοδευόμενος από τον Γρηγόριο Σβορώνο, ανιψιό του υποπρόξενου της Ρωσίας, και άλλους ενόπλους, εισέβαλε στο Βαθύ, όπου επιτέθηκαν και σκότωσαν τους 18 Οθωμανούς που βρίσκονταν στην πόλη.

Την επόμενη ημέρα, 18 Απριλίου, ο Κωνσταντής Λαχανάς κήρυξε επίσημα την Επανάσταση στο Βαθύ. Μετά από εκκλησιαστική τελετή και πανηγυρικές εκδηλώσεις, υψώθηκε η σημαία της Επανάστασης, η οποία έφερε ως σύμβολο τη γλαύκα (κουκουβάγια της σοφίας) και το σύνθημα:

«Ελευθερία ή Θάνατος».

🛡️ Το Στρατοπολιτικόν Σύστημα και η Αυτονομία

Στη συνέχεια, τη διοίκηση της επαναστατημένης Σάμου ανέλαβε ο Λυκούργος Λογοθέτης.

Κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821, η Σάμος διατήρησε τοπική διοίκηση με την ονομασία «Στρατοπολιτικόν Σύστημα Σάμου», το οποίο συνδύαζε στρατιωτική και πολιτική ηγεσία.

Το νησί προστατεύτηκε επιτυχώς από τον ελληνικό στόλο, χάρη στις νίκες στη Ναυμαχία της Σάμου και στη Ναυμαχία του Γέροντα.

Αν και η Σάμος δεν καταλήφθηκε ποτέ από τον τουρκικό στόλο, δεν εντάχθηκε στο νεοσύστατο Βασίλειο της Ελλάδας μετά την Επανάσταση.

Αντιθέτως, απέκτησε ιδιαίτερο καθεστώς αυτονομίας με την ονομασία:

👑 Η Ηγεμονία της Σάμου (1835–1912)

Το 1835 εγκαθιδρύθηκε το ειδικό καθεστώς αυτονομίας του νησιού με την ονομασία:

Οι Σαμιώτες διατηρούσαν την υποχρέωση καταβολής ετήσιου φόρου στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ύψους 2.700 λιρών.

Ο ηγεμόνας διοριζόταν από τον Σουλτάνο και έφερε τον τίτλο του Πρίγκηπα. Ήταν Χριστιανός Ορθόδοξος και ταυτόχρονα ανώτερο στέλεχος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Πρωτεύουσα της Ηγεμονίας ήταν αρχικά η Χώρα, ενώ στη συνέχεια η έδρα της μεταφέρθηκε στο Βαθύ.

🇬🇷 20ός Αιώνας – Ενσωμάτωση και Προσφυγιά

📅 Ενσωμάτωση στην Ελλάδα

Η Σάμος ενσωματώθηκε στην Ελλάδα στις 11 Νοεμβρίου 1912, μετά από μακρά περίοδο υπό το ηγεμονικό καθεστώς.

🏚️ Εγκατάσταση Μικρασιατών Προσφύγων

Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, εγκαταστάθηκαν στη Σάμο πολλές οικογένειες Μικρασιατών προσφύγων, από περιοχές των απέναντι παραλίων, όπως:

• τα Σώκια

• τα Δωμάτια

• το Κελεμπέσι

• το Τσαγκλί

Ο συνολικός αριθμός προσφύγων που πέρασε στη Σάμο μέχρι το τέλος του 1922, δηλαδή σε περίπου τρεις μήνες, ήταν 30.000 άτομα.

Σε υπόμνημα της Επιτροπής Προσφύγων προς το αρμόδιο υπουργείο τον Φεβρουάριο του 1924, αναφέρεται ότι:

• τον Αύγουστο του 1923 οι πρόσφυγες στη Σάμο ήταν 23.000

• ενώ το 1924 είχαν απομείνει 15.270

Αυτός ο αριθμός αντιστοιχεί σε 3.700 οικογένειες, εκ των οποίων:

• οι 1.880 επιθυμούσαν να παραμείνουν μόνιμα στη Σάμο.

Οι περισσότεροι από τους Μικρασιάτες πρόσφυγες ήταν αστοί επαγγελματίες, με κύρια ενασχόληση τον καπνό.

Οι περιοχές στις οποίες εγκαταστάθηκαν μόνιμα ήταν:

• το Παλιόκαστρο

• το Τηγάνι (Πυθαγόρειο)

• το Βαθύ

• και το Καρλόβασι

⚔️ Μεσοπόλεμος – Κατοχή – Αντίσταση και Απελευθέρωση

Κατά τη διάρκεια της Μεταξικής Δικτατορίας, η Σάμος δέχθηκε επίσκεψη από τον Γεώργιο Β΄ της Ελλάδας, τον Μάρτιο του 1937.

Με την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το νησί καταλήφθηκε από τις ιταλικές δυνάμεις, οι οποίες εγκαθίδρυσαν διοίκηση κατοχής.

✊ Αντίσταση και Προσωρινή Ελευθερία

Στο διάστημα αυτό αναπτύχθηκε ισχυρό κίνημα Εθνικής Αντίστασης, με τη συμμετοχή πολλών κατοίκων του νησιού και σημαντική δράση αντιστασιακών ομάδων.

Μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, η Σάμος παρέμεινε για περίπου δύο μήνες ελεύθερη, ενώ την εξουσία ανέλαβαν οι αντάρτες, εγκαθιδρύοντας προσωρινή λαϊκή αυτοδιοίκηση.

💣 Γερμανική Κατοχή και Απελευθέρωση

Τον Νοέμβριο του 1943, οι Γερμανοί προχώρησαν σε σφοδρούς βομβαρδισμούς του νησιού, προκαλώντας εκτεταμένες καταστροφές και ανθρώπινες απώλειες.

Η Σάμος πέρασε έκτοτε κάτω από γερμανική διοίκηση, η οποία διήρκεσε μέχρι την απελευθέρωση της Ελλάδας.